Cornelius, Paus en Martelaar,
en Cyprianus, Bisschop en martelaar
16 september

Toen na de vervolging onder keizer Decius vele lauwe afvalligen terug wilden opgenomen worden in de kerk, is de paus de voorstander geweest van de barmhartigheid.-

Cyprianus, bisschop van Kartago, is een van de moedigste en wijze schrijvers en ijveraars voor het rechte geloof. Beiden stierven de marteldood, Kornelius te Rome in 253, Cyprianus in Afrika in 258.

Paus Cornelius, de opvolger van sint Fabianus, werd door keizer Decius samen met zijn clerici in ballingschap gezonden. Daar ontving hij van sint Cyprianus, de bisschop van Carthago, een brief ter bemoediging. Na verloop van tijd werd hij uit de verbanning teruggehaald en aan Decius voorgeleid. Toen hij onverzettelijk bleef, liet Decius hem geselen met loodzwepen en gaf orders hem naar de tempel van Mars te voeren, waar hij moest offeren of ter dood gebracht zou worden. Cornelius stierf de marteldood omstreeks het jaar des Heren 253.

Volgens sommige bronnen zou hij niet zijn onthoofd. In werkelijkheid was hij geen martelaar maar stierf hij van ontberingen tijdens zijn ballingschap.

Zijn attributen zijn de pauselijke tiara, een drievoudige kruisstaf en een hoorn (Jacobus de Voragine schrijft: Cornelius kan ook komen van cornu (hoorn). Men roept hem aan als beschermheilige van de boeren en het rundvee (inzonderheid hoorn- en kleinvee). Steun van hem wordt gevraagd tegen epilepsie (in de middeleeuwen aangeduid met Sint Corneliusziekte), ‘seskens’ (= stuipen) , jicht, reuma, reumatische aandoeningen, vallende ziekte, zenuwtrekken en zenuwziekten; verder tegen kinkhoest, koorts en oorpijn; hij beschermt ook tegen een plotselinge dood.

Ieder jaar gingen we op Sinksen (Pinksteren) te voet op bedevaart (beewegen) naar Belle (de buurtparochie Denderbelle), om bij het beeld van sint Cornelius, bescherming af te smeken tegen de seskens of stuipen. Het was een fikse wandeling, maar na de rondgang in de kerk volgde de beloning op de kermis

Cyprianus, de bisschop van Carthago, werd in die stad voorgeleid aan de proconsul Paternus. Toen men hem op geen enkele manier van zijn geloof kon afbrengen, werd hij in ballingschap gestuurd; daaruit teruggeroepen werd hij door Angelerius, die Paternus als proconsul was opgevolgd, ter dood veroordeeld. Na de voorlezing van het vonnis zei Cyprianus: God zij dank. Toen hij met de scherprechter op de plaats van terechtstelling was gekomen, droeg hij zijn gelovigen op deze scherprechter vijfentwintig goudstukken als beloning te geven. Hij nam een linnen doek en bedekte daarmee zelf zijn ogen. Zo ontving hij de martelaarskroon omstreeks het jaar des Heren 256.

In Afrika het lijden van de Cypriánus, Bisschop van Carthágo, zeer vermaard door heiligheid en wetenschap. Onder de keizers Valeriánus en Galliénus, heeft hij, na een harde ballingschap, op zes mijlen afstand van Carthágo, bij de zee, door onthoofding zijn martelaarschap voltooid.

Ik heb geen enkele afbeelding kunnen vinden waarop Cyprianus alleen voorkomt. Volgens het bijschrift bij de miniatuur in de Koninklijke Bibliotheek worden de martelingen van Johannes de evangelist, Apollonia en Cyprianus afgebeeld. Volgens zijn levensbeschrijving zou hij onthoofd zijn; op deze miniatuur wordt hij door twee beulen gegeseld terwijl hij, zijn mijter nog op zijn hoofd en naakt op een lendendoek na, aan een galg hangt. Hij is opgehangen, niet om gewurgd te worden (touwen onder zijn armen; voeten verzwaard met een grote steen), maar opdat de beulen hun werk goed zouden kunnen uitvoeren.

Cyprianus wordt afgebeeld als bisschop (mijter, tabberd, staf) met zwaard en boek; met bijl; geld; samen met St Cornelius.
Hij wordt aangeroepen tegen pest (omdat hij in pestjaren de ziekenzorg organiseerde). De aanhangers van het oude Romeinse geloof legden de schuld bij de christenen.

Op dit merkwaardige schilderij van Paolo Veronese worden de twee heiligen die met elkaar hun feestdag – 16 september - delen afgebeeld aan de voeten van een hoog tronende Antonius Abt. Links De tiara van Cornelius tiara ligt aan de voeten van Antonius Abt en hij wordt bijgestaan door twee pages die zijn pausstaf en een boek vasthouden. Cyprianus heeft zijn mijter aan zijn voeten gelegd en houdt zijn bisschopsstaf in zijn linkerhand. Gedrieën lijken ze te lezen uit het boek dat de page hun laat zien. Het is onduidelijk wat ze te lezen krijgen. Het vonnis van Cyprianus (zie onder) lijkt niet erg waarschijnlijk.
Het werk werd uitgevoerd voor het hoofdaltaar van de kerk van Antonius Abt in Torcello, die in de Napoleontische periode werd afgebroken.