Maria die soude naer Betlehem gaen,
Kersavond voor den noenen;
Sint Joseph die zoude met haer gaen,
Om haer den weg te toenen.

Het hageld, het sneeuwde, het miek er zoo koud,
Den rijm lag op de daeken;
Sint Joseph die tegen Maria sprak:
Och Heere! wat zullen wij maeken.

Maria die zeide: ik ben er zo moe,
Laet ons een weinig rusten.
¬_Laet ons nog een weinig verder gaen,
Aen een huiseken zullen wy rusten.

Zij kwaemen een weing verder gegaen,
Tot aen een boerenschuere.
’t Is daer waer Heer Jesus gebooren was,
En daer sloten noch vensters noch deuren.

De volkstelling van Betlehem van Pieter Bruegel, in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten te Brussel - een schilderij dat mij als kind enorm fascineerde - is gesitueerd in een Vlaams winterlandschap.

Het is december, de slachtmaand. Volgens de traditionele kalendericonografie wordt dat voorgesteld door het slachten van een varken, hier links op de voorgrond overduidelijk in beeld gebracht. Het gewone leven gaat door: kinderen spelen op het ijs, enkele volwassenen maken een wak in het ijs, en ondanks de winterkou, is een man in de buitenlucht bezig met het matten van de zitting van een driepoot.

Omdat we vertrouwd zijn met het verhaal van de volkstelling kunnen we tussen de talrijke personages Maria en Jozef onderscheiden. Maria zit onder een wijde blauwe mantel op een ezel. Jozef draagt een grote zaag over de schouder, een verwijzing naar zijn beroep als timmerman.

De os en de ezel staan niet in de evangelietekst, zij zijn van het eerste begin af een theologische toevoeging uit de exegese van de profeet Jesaja 1, 3: Een os kent zijn eigenaar, een ezel de krib van zijn meester; maar Israël weet van niets, mijn volk heeft geen begrip. Origines, een theoloog uit de derde eeuw wiens typologische Bijbelverklaringen grote invloed hadden, beweerde dat de profetie van Jesaja in de stal van Betlehem was uitgekomen. De os staat in de profetie voor de joden die in het pasgeboren kind hun heer en meester herkennen. De onreine ezel symboliseert de met zonden beladen heidenen die zich van Christus afkeren. Als de kerk in de late middeleeuwen sterke anti-Joodse opvattingen gaat verkondigen, wordt de rolverdeling van de os en de ezel omgedraaid: het brave rund is dan de kerk, de Joden zijn de stijfkoppige ezel.

In het apocriefe Proto-evangelie van Jacobus lezen we dat Maria niet hoefde te lopen, maar de tocht op een ezel maakte.

In de Legenda aurea wordt verteld dat Jozef zelf de os en de ezel had meegebracht toen hij voor de volkstelling naar Betlehem moest reizen: ‘de os, wellicht om hem te verkopen en zo zijn belasting te kunnen betalen; de ezel, zonder twijfel, om de maagd Maria te dragen’.

Iedereen die zich bij de volkstelling liet registreren moest een denarius betalen. Maria en Jozef zullen nog een tijd moeten wachten want het is druk bij het loket van de belastingontvanger, tijdelijk gevestigd in een herberg met een schild met de tweekoppige adelaar, het wapen van het Habsburgse keizerrijk. Een kwestie van couleur locale, maar van Bruegel is bekend dat hij ook een politieke boodschap in zijn schilderijen verwerkte. Hij schilderde de Volkstelling in het ‘hongerjaar’ 1566, toen de Vlaamse volksmassa zijn ongenoegen met het Spaanse bewind kenbaar zou maken door middel van de beeldenstorm.