Annunciatievoorstellingen waarin de engel van rechts komt zijn zeldzaam in de schilderkunst. Negen van de tien keer komt de engel van links.

De voorstelling met de engel rechts komt bij mijn weten pas voor vanaf de vijftiende eeuw. Volgens Don Denny (The Annunciation from the Right: From Early Christian Times to the Sixteenth Century ) heeft die wijze van voorstellen misschien te maken met de westerse leesrichting van links naar rechts: in traditionele voorstellingen gaat Gabriël naar Maria toe. Een ander argument is de ereplaats op schilderijen. Als er twee personen op één paneel worden afgebeeld is rechts (vanuit de beschouwer) de ereplaats; Maria is hoger in rang dan de engel. Waarschijnlijk ligt er bij de voorstellingen waarin de engel van rechts komt, geen diepere betekenis ten grondslag. In het geval van het Liesborn paneel bijvoorbeeld, heeft het hoogstwaarschijnlijk te maken met het feit dat het zijluik met de Annunciatie zich rechts van het middenpaneel met de Kruisiging bevindt.

Op het Middelrijnse altaarstuk kijkt Maria op uit haar boek en richt zich tot de engel met de woorden op de spreukband: Ecce ancil-la d(omi)ni fiat michi s(e)c(un)d(u)m verbu(m) t(uu)m, Zie de dienstmaagd van de Heer, mij geschiede naar uw woord. (Lucas) Op de spreukband van de engel: Ave gratia plena d(omi)n(u)s tecum, Gegroet begenadigde, de Heer is met u. De gouden stralenkrans met de duif van de Heilige Geest raakt de nimbus van Maria.

Over het kleine paneeltje van Dirk Bouts in Krakau is weinig bekend. De figuren van Maria en de engel tonen veel verwantschap met een van mijn favoriete voorstellingen, zijn Annunciatie in Lissabon.

Een van de vier zijluiken van het zogenaamde Liesborn altaarstuk, bestemd voor de Benedictijner abdij van Liesborn in Westfalen. De wapens in de glas-in-loodramen zijn waarschijnlijk van de opdrachtgevers. Dit altaarstuk is in de loop der tijden uit elkaar gehaald. De National Gallery bezit een aantal fragmenten, waaronder dit paneel met de Annunciatie.

Op het schilderij in de Pfarrkirche St. Cyriakus zien we een aantal beeldelementen die we al eerder zijn tegengekomen: Maria is geschrokken van de komst van de engel en draait zich af van de lezenaar. Daarop ligt haar opengeslagen boek. De engel draagt een bodestaf. Wat meer naar boven dalen de duif en Jezus met het kruis over de schouder af naar Maria, puer formatus.

Het is opvallend dat de duif van de Heilige Geest eerder bij Maria aankomt dan Jezus. Wellicht verwijst dit naar hetgeen we bij de Roermondse mysticus Dionysos de Kartuizer (1402-1471) lezen, namelijk dat Jezus eerder in de geest van Maria neerdaalde dan in haar buik: prius in mente quam in ventre. Dit verklaart wellicht ook dat meestal de stralen op het hoofd van Maria gericht zijn.

Zie blog conceptio per aurem en
blog hoe zal dit geschieden

Vanaf de vijftiende eeuw komt de voorstelling met de engel van rechts vaak voor in de miniatuurkunst. Op 19 van de 125 miniaturen met de Annunciatie in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag komt de engel van rechts. Daarover meer in een afzonderlijke blog: Engel van rechts in getijdenboeken