Feestdagen

11 Januari
Heilige Familie

Getijdenboek, Spanje,
2de helft 15de eeuw
Perkament, Latijn met rubrieken in het Catalaans,
195 x 130 mm
Londen, British Library
[Additional 18193] Folio 48 verso

Getijdenboek van Catharina van Kleef, ca. 1440
Tempera en goud op perkament, Latijn, 192 x 130 mm
New York, The Pierpont Morgan Library
Morgan 149: De Heilige Familie aan de arbeid

Morgan 151: De Heilige Familie aan de maaltijd

Missaal

Heilige Familie, Jezus Maria en Jozef
Zondag na Driekoningen

Enig en toch zo eenvoudig is het gezin bij wie we vandaag mogen binnentreden. Enig, want het Kind is het echte hoofd, de Moeder heeft het ter wereld gebracht zonder medewerking van Jozef, en toch wordt deze door beiden ‘’Vader’’ genoemd. Eenvoudig is dit huis: er wordt gewerkt en gebeden, geleden en bemind. Bovenal lacht er toch de vreugde: de gehoorzame, gedienstige, vriendelijke knaap die er opgroeit tot een flinke werkman leert de mensen en al het menselijke kennen. Niet als een vreemde hooggeplaatste, maar als één van ons zal Hij tot ons spreken, vaders en moeders en kinderen begrijpen, hun spreken over zijn en hun echte Vader, zodat allen bij de avond van hun sterven gelukkig de hemelse Familie gaan vervoegen.

toonbeeld
van het
christelijke huisgezin

Mede als gevolg van de toegenomen cultus van Jozef, ontwikkelde zich vanaf de vijftiende eeuw de voorstelling van de Heilige Familie. In de voorstellingen wordt het huiselijke leven beklemtoond; Maria leest een boek of is aan het weven, spinnen of heeft een mand met naaiwerk voor zich. Jozef staat met hamer, beitel of zaag aan zijn werkbank terwijl Jezus hem helpt. De voorstelling van de Heilige Familie was zeer populair en gold als toonbeeld van het christelijke huisgezin. Ik herinner me uit mijn lagereschooltijd een grote prent met Jezus die de houtkrullen opraapt terwijl Jozef aan het schaven is, maar ik heb de afbeelding niet kunnen vinden.

Een sprekende afbeelding is deze miniatuur uit een Spaans getijdenboek in de British Library. Jozef staat aan zijn werkbank, Maria is met naaiwerk bezig en Jezus vermaakt zich met een vogeltje aan een touwtje. Volgens de overlevering sneed Jozef voor zijn kleine zoontje speel-goedvogeltjes uit hout.

Getijdenboek
van
Catharina van Kleef

In het Getijdenboek van Catharina van Kleef zien we in een gezellig ingerichte huiskamer Maria weven aan een weefgetouw, Jozef een plank schaven, terwijl het Kind Zijn eerste stappen zet in een rolwagentje. Het Jezuskind houdt een banderol in de hand, die uitwaait in de richting van Zijn moeder; het Latijnse opschrift luidt: 'Ik ben Uw troost'.

Nog gewoner is de voorstelling van de familie in de keuken op de volgende miniatuur. Jozef zit rechts van de haard in een uit een grote ton gemaakte zetel en eet zijn pap. Links zit Maria nederig op de grond en voedt het kind, zoals beschreven in Vanden levene ons Heren: Alst kint hadde hongher ofte dorst, sie gaf hem haer ghebenedide borst;

Wel opvallend dat dergelijke volkse tafereeltjes voorkomen in het kostbare getijdenboek van een deftige rijke dame als Catherina van Kleef.