Heiligen

14 Januari
Hilarius

De houtsnede is afkomstig uit de incunabel getiteld Legendario di Sancti historisato, uitgegeven in 1492 door Manfredo Bonelli in Venetië.
Rechts zien we paus Leo die stierf door een aanval van buikloop.

Jean Fouquet, Getijdenboek voor Etienne Chevalier, Parijs, ca. 1452-60
Perkament, Latijn, 220 x 140 mm
Chantilly, Musée Condé
Afbeelding XXXVIII: De H. Hilarius op het door paus Leo bijeengeroepen concilie

Missaal

H. Hilarius, Bisschop, Belijder en Kerkleraar
14 januari

Deze bisschop van Poitiers (Frankrijk) is een van de verstandige en heilige bekampers van de Ariaanse kettersekte: zo gevaarlijk omdat meerdere volkeren ze aanhingen. Hij stierf in 367.

Legenda
aurea

Hilarius, bisschop van Poitiers en afkomstig uit Aquitanië, verscheen als de schitterende morgenster te midden van de sterren. Eerst had hij een vrouw en een dochter en leidde hij in het uiterlijk van een leek het leven van een monnik. Later, bij het toenemen van zijn jaren en zijn kennis, werd hij tot bisschop gekozen. De heilige Hilarius beschermde niet alleen zijn stad, maar het hele Frankenland tegen de ketters. De ketterij van de arianen woekerde overal en de keizer stemde erin toe dat alle bisschoppen bijeenkwamen om over de waarheid van het geloof te disputeren.

[…] In die tijd riep paus Leo, die door het wangeloof van de ketters was bedorven, een vergadering van alle bisschoppen bijeen. Ook Hilarius, die niet was uitgenodigd, voegde zich bij hen. […] De paus trok zich terug voor een natuurlijke behoefte, maar hij stierf door een aanval van buikloop. Al zijn ingewanden kwamen naar buiten en zo kwam hij ellendig aan zijn einde. Dit wonderlijke voorval van de dood van paus Leo roept echter twijfel op vooreerst omdat de Kerkelijke geschiedenis hierover niets zegt, vervolgens omdat geen kroniek vermeldt dat er toen een paus is geweest van die naam.

[…] Hij leefde omstreeks het jaar des Heren 340, onder Constantijn.

Getijdenboek
voor
Etienne
Chevalier

Commentaar van Claude Schaefer in Getijdenboek voor Etienne Chevalier (Spectrum 1971): Volgens de legende verscheen de H. Hilarius op het concilie zonder van de ‘verdorven’ paus Leo een uitnodiging te hebben ontvangen. Hij ging dus maar op de grond zitten. De ketterse paus verliet hevig verontwaardigd de zaal en stierf terstond een ellendige dood. ‘In die tijd toen Hilarius zag dat niemand zich verhief om hem zijn plaats af te staan, ging hij geduldig op de grond zitten en sprak daarbij het woord van de psalmist ‘de Heer behoort de aarde’ ; terstond rees door een beschikking van God de aarde waarop hij gezeten was omhoog totdat hij even hoog geplaatst was als de overige bisschoppen’, schrijft Jacobus de Voragine in de Legenda aurea.

Het hoofdtafereel speelt zich af in een zaal waarvan de wanden met het pauselijk embleem, de gekruiste sleutels van Petrus, zijn versierd. Nicolaas V had dit tot zijn persoonlijk wapen gemaakt en bewees daarmee opnieuw zijn eenvoud. Op de achtergrond een altaar en erboven een gebeeldhouwde voorstelling van Christus aan het kruis met de H. Maagd en de H. Johannes. Op de altaartafel zes kandelaars met links een beeld van de H. Petrus en rechts van de H. Paulus. De achttien bisschoppen lijken sterk op elkaar wat doet denken aan de werkwijze van sommige Franse beeldhouwers uit de 14de eeuw.

serpenten
op
Gallinara

Onderaan houden twee engelen een schilderij omhoog dat tevens tot steun dient voor het paneel. Na zijn verbanning door keizer Constantius bereikt de H. Hilarius het eiland Gallinara (bij Genua) dat geteisterd werd door serpenten die hij door zijn blik op de vlucht dreef; midden op het eiland stak hij een paal in de grond en zij konden hier niet voorbijkomen als ware dit deel van het eiland een zee en geen vaste bodem.

Op het paneel waaraan een volmaakt perpectivisch geschilderde ring is bevestigd, links de letter O geheel gevuld met het schild van ‘Maistre Etienne Chevalier’.

Op 13 januari 367 stierf Hilarius in ‘geur van heiligheid’ te midden van zijn priesters met wie hij een kloostergemeenschap vormde. Zijn graf bevindt zich in de crypte van de kerk Saint-Hilaire-le-Grand in Poitiers. Paus Pius IX stelde in 1851 zijn feestdag vast op 14 januari; hij verleende hem ook de eretitel van kerkleraar. Na de liturgische aanpassingen van het Tweede Vaticaans Concilie in 1970 staat zijn feestdag weer op zijn sterfdag: 13 januari.

Patronaten
&
Iconografie

Hilarius is patroon van de Franse plaatsen La Rochelle, Luçon en Poitiers.
Zijn voorspraak wordt ingeroepen voor moeders op het moment van de bevalling, voor doodgeboren kinderen, om genezing te verkrijgen van ziekelijke en zwakbegaafde kinderen, vooral van kinderen die moeilijk leren lopen; tegen reumatiek en veeziekten, alsmede tegen slangen en slangenbeten (slangen zijn symbool van duivelse invloeden, heidendom en ketterijen!).

Hij wordt afgebeeld als bisschop (mijter, tabberd, staf), vaak in gezelschap van slangen en draken.