Paulus, belijder (kluizenaar)
15 januari

De vervolgingen hadden ook als uitwerking dat kristenen zich gingen vestigen in de woestijnen en er in boete en bidden en handwerk hun Heer dienden. S. Paulus is de eerste eremijt; hij stierf, 113 jaar oud, in de Egyptische Thebaiswoestijn omstreeks 341.

Legenda
aurea

Paulus, de eerste heremiet volgens het getuigenis van Hiëronymus, die zijn leven beschreef, trok toen de vervolging onder Decius woedde, de onmetelijke woestijn in en leefde daar zestig jaar lang in een grot zonder dat iemand het wist.

[…] In die tijd kreeg Antonius, die dacht dat hij de eerste woestijnmonnik was, in zijn slaap te horen dat er al een ander in de woestijn woonde, een veel beter mens dan hijzelf. Hij ging hem zoeken in de bossen, en ontmoette een centaur, half mens, half paard, die hem de weg wees. Daarna kwam hij een wezen tegen dat dadels bij zich had; van boven zag hij eruit als een mens, van onder als een geit. Paulus bezwoer hem bij God te zeggen wie hij was, waarop hij antwoordde dat hij een satyr was, volgens de dwaling van de heidenen een god van de bossen. Ten slotte kwam er een wolf op zijn weg die hem naar de cel van Paulus bracht. Maar Paulus, die een voorgevoel had van Antonius’ komst, had de deur vergrendeld. Antonius smeekte hem open te doen; hij verklaarde dat hij niet weg zou gaan, maar nog liever zou sterven waar hij stond. Paulus gaf zich gewonnen en deed voor hem open, en meteen vielen ze elkaar in de armen. Toen het tijd was voor de maaltijd, bracht een raaf een dubbele portie brood. Omdat Antonius zich hierover verbaasde vertelde Paulus hem dat God hem elke dag op deze manier van het nodige voorzag en dat hij met het oog op zijn gast de hoeveelheid had verdubbeld. Er ontstond een wedstrijd in edelmoedigheid wie het brood mocht verdelen. Paulus wilde de eer aan zijn gast laten, Antonius aan de oudste. Uiteindelijk pakten zij het brood allebei vast en verdeelden het in gelijke stukken.

Toen Antonius op weg naar huis al dicht bij zijn cel was gekomen, zag hij engelen de ziel van Paulus wegdragen. Hij haastte zich terug en vond het lichaam van Paulus, geknield en rechtop in gebedshouding, zodat hij dacht dat Paulus nog leefde. Maar toen hij had vastgesteld dat hij gestorven was, zei hij: ‘O heilige ziel, in uw dood laar u zien wat u deed tijdens uw leven.’ Hij had niets om een graf te delven, maar zie, daar kwamen twee leeuwen. Zij groeven een kuil en nadat Paulus begraven was, verdwenen zij weer in het bos. Antonius pakte Paulus’ mantel, die van palmbladeren was gemaakt, en droeg deze voortaan op hoge feestdagen.
Hij stierf omstreeks het jaar des Heren 287.

Na de cyclus met scènes uit het leven van Hiëronymus, volgt in de Belles Heures, de cyclus met zes miniaturen, gewijd aan het leven van Paulus de Kluizenaar. Bij mijn weten is dat een unicum, en is het waarschijnlijk ingegeven door het feit dat de Legenda aurea expliciet aangeeft het verhaal te hebben ontleend aan het door Hiëronymus geschreven Leven van Paulus.

Tijdens de vervolging van Decius zag Paulus, de eerste kluizenaar, het besluit zich terug te trekken in de woestijn nadat hij had gezien hoe een jonge christen die in een oord van lusten lag vastgebonden en door een ontuchtige vrouw werd geliefkoosd. Als de vleselijke lust de overhand dreigt te krijgen, bijt de jongeling wanhopig op zijn tong en spuwt haar de verleidster in het uitdrukkingloze gelaat. Bovenaan rechts heft Paulus bezwerend de hand op. Een rijzige man (zonder aureool) achter hem slaat het tafereel aandachtig gade.

Niet wetend dat hij na veertig jaar alleen te hebben geleefd binnenkort gezelschap zal krijgen, zit Paulus voor zijn kluis boven een beo gebogen. De Rode Zee heeft de kleur waaraan hij zijn naam te danken heeft. Linksonder zien we de robuuste figuur van Antonius op weg naar Paulus.

Het wezen dat Antonius hier ontmoet is eigenlijk een mengsel van een centaur en een sater: het bovenlijf van een man en de vier poten horen bij een centaur, de geitenvacht en de gespleten hoeven doen eerder aan een sater denken. De centaur wijst naar Paulus die bij een stenen sarcofaag zit te lezen. De kluis ligt in een kaal berglandschap waar leeuwen, een hagedis en een gigantische duizendpoot rondzwerven.

Jehan (Jean) van Limburg, de schilder van deze reeks miniaturen, is hier afgeweken van de Legenda aurea waarin verteld wordt dat een raaf (corvus) elke dag een brood naar Paulus brengt. De Heilige Geest zelf daalt in de gedaante van een duif neer uit een blauwe hemel en brengt een hostie waarop een kruis is aangebracht. Antonius beschermt zijn ogen tegen het hemelse licht, terwijl Paulus, voor wie dit een dagelijks verschijnsel is, doodkalm een blad van zijn boek omslaat.

In een visioen ziet Antonius twee engelen die de ziel van zijn vriend naar de hemel (de enige blauwe hemel van de hele cyclus) dragen. In opperste verbazing heeft Antonius zijn boek, staf en bel laten vallen. Rechtsboven knielt de gestorven Paulus neer in gebed.

Op voorgaande miniaturen stond er bij de kluis een sarcofaag, maar Paulus had uitdrukkelijk gevraagd in de grond begraven te worden. Antonius wordt bij het graven geholpen door twee leeuwen. Volgens Hiëronymus ‘brulden zij luid’ maar aangezien graven en brullen moeilijk samengaan, heeft Jean een derde leeuw toegevoegd die met opengesperde muil de kop ten hemel heft.

9