Heiligen

17 Januari
Antonius Abt

De houtsnede is afkomstig uit de incunabel getiteld Legendario di Sancti historisato, uitgegeven in 1492 door Manfredo Bonelli in Venetië

Richart de Monbaston, Légende dorée, Parijs, 1348
Perkament, Frans, 450 x 310 mm
Parijs, Bibliothèque nationale de France
[ms. Fr 214] Folio 41 recto

Getijden- en gebedenboek,
Vlaanderen, ca. 1490-1500
Perkament, Nederlands, 162 x 110 mm
Miniatuur 41 x 34 mm
Den Haag, Koninklijke Bibliotheek
[KB, 134 C 47] Folio 82 recto

Breviarium Mayer van den Bergh,
Gent-Brugge, 1495-1501
Perkament, Latijn en Portugees, 224 x 160 mm
Antwerpen, Museum Mayer van den Bergh
Folio 397 recto

Getijdenboek van Filips de Goede,
Oudenaarde, ca. 1453
Perkament, Latijn en Frans, 268 x 178 mm
Den Haag, Koninklijke Bibliotheek
[76 F 2] Folio 265 verso

Getijdenboek van Charles Le Clerc,
Gent, 2de kwart 15de eeuw
Perkament, Latijn, 80 x 115 (50 x 65) mm
Londen, British Library
[Additional 19416] Folio 126 verso

Missaal

Antonius, Abt
Antonius de Grote van Egypte, Antonius de Kluizenaar
17 januari

Op zijn achttiende jaar trok Antonius de Egyptische woestijn in; maar zijn volmaakt leven verzamelde rond zijn kluis leerlingen die hem als leider wensten. Zo werd hij de eerste inde Kerk van Kristus die een gemeenschap leidde van naar volmaaktheid strevende gelovigen. Hij stierf in 356.

Legenda
aurea

Antonius komt van ana, dat wil zeggen ‘omhoog’, en tenens ‘vasthoudend’. Dat is dus zoveel als vasthoudend aan het hogere en neerziend op het wereldse. Zijn leven werd beschreven door Athanasius.

Toen Antonius eenentwintig jaar was, hoorde hij in de kerk voorlezen: ‘Als je volmaakt wilt zijn, verkoop alles wat je hebt en geef het aan de armen.’ Daarop verkocht hij al zijn bezit, deelde de opbrengst uit onder de armen en ging zelf het leven leiden van een kluizenaar. Daarin kreeg hij vele beproevingen van demonen te verduren.

Ten slotte, in zijn honderdvijfde levensjaar, na de broeders hartelijk te hebben gekust, stierf de heilige Antonius in vrede onder Constantijn, die zijn regering begon omstreeks het jaar des Heren 340.

geen martelaar en toch heilig

Toen met het Edict van Milaan (313) christenen niet langer werden vervolgd, was een prangende vraag hoe je heilig kon worden als het martelaarschap is uitgesloten. Men dacht de oplossing te hebben gevonden door zich radicaal van de wereld af te keren: als eremieten trokken mensen naar de woestijnen van Egypte, Palestina en Syrië. Hun ascese en diepgelovige levenswandel werkten inspirerend en geestgenoten kwamen zich bij hen vervoegen, zodat de eerste gemeenschappen van monniken ontstonden. Deze woestijnvaders werden de nieuwe heiligen, de bekendste is abt Antonius, die in 356 op 105-jarige leeftijd overleed.

Patronaten
&
Iconografie

Antonius is de schutspatroon van o.a. armen, zieken, slagers, hoveniers, varkens en varkenshoeders, slachters, slagers en worstenmakers en schilders (penselen worden gemaakt van varkenshaar).

Hij is ook patroon van doodgravers en grafdelvers (vanwege het feit, dat hij Sint Paulus van Thebe begroef); van suiker- en banketbakkers (omdat in de winter rond zijn feestdag veel suikerhoudende spijzen werden gegeten als bescherming tegen de kou) en van de armen (omdat zij in de winter op zijn feestdag gratis varkensvlees kregen).

Hij werd aanroepen tegen veeziekten (vooral bij varkens), besmettelijke ziekten, epilepsie, gordelroos, pest, roos, scheurbuik, zweren, wratten en steenpuisten – en niet in het minst tegen de pijnen in het vagevuur.

kluizenaar met lange baard

Antonius wordt voorgesteld als kluizenaar met lange baard, gekleed in een voetlange tuniek met mantel. Vaak draagt hij een kap op het hoofd. Als attributen heeft hij de in het oosten gebruikelijke abts- of bisschopsstaf, een kruisbeeld, een rozenkrans, een boek met de orderegels, en een klokje in de hand of aan de staf. Soms is het klokje bevestigd aan de hals van het varken naast hem.

'Antonius met zijn varkentje'

'Antonius met zijn varkentje', wordt hij in Vlaanderen genoemd. Vooral het varken heeft vaak geleid tot allerlei verhalen, maar het meest aannemelijke is toch dat dit verwijst naar het latere recht van de orde der Antonianen/Antonieten ( een naar hem vernoemde orde vabn ziekenbroeders) om een bepaald aantal varkens in de steden vrij rond te laten lopen. Daarover meer in een afzonderlijke Blog.

De T-vormige (tau)staf gaat terug op de in het oosten gebruikelijke abts- of bisschopsstaf. De vlammen aan zijn voeten verwijzen naar de bestrijding van het zogenaamde Antoniusvuur, ergotisme of kriebelziekte.