Heilige Joris, martelaar / Georgius van Cappadocië, † 303
Beter bekend als Joris met de draak
Feestdag 23 april

In de oosterse kerken wordt hij als de Grote Martelaar vereerd: in het westen is deze Palestijnse Martelaar sinds eeuwen het model van de ridder, de bekamper van de draak.

Zijn legende wordt op het Concilie van Nicea tot de apocriefe geschriften gerekend, omdat er van zijn marteldood geen vaststaand verslag bestaat.

[…] Toen de stadhouder hem niet naar zijn hand kon zetten, gaf hij bevel hem op het folterpaard te tillen en zijn lichaamsdelen een voor een met haken open te scheuren. Er werden bovendien brandende toortsen tegen zijn zijden gehouden. Toen de scheuren gaapten tot op zijn ingewanden, liet hij de wonden met zout inwrijven. Diezelfde nacht verscheen de Heer aan Georgius in een ontzaglijk licht en bracht hem zoete troost. Door diens hartverkwikkende aanblik en bemoedigende woorden werd hij zo gesterkt dat hij de folteringen verachtte.

De volgende dag liet hij Georgius op een rad plaatsen dat rondom bezet was met tweesnijdende zwaarden, maar het rad brak en Georgius bleek ongedeerd. Dacianus was woedend en gaf opdracht hem in een ketel vol gesmolten lood te gooien. Georgius maakte een kruisteken en stapte erin. Maar door Gods wondermacht werd hij erdoor verkwikt alsof hij een bad nam.

En zo gaat het nog even door: Joris overleeft de meest gruwelijke folteringen. Uiteindelijk wordt hij door de hele stad gesleept en onthoofd.

Ik heb geen afbeelding gevonden van de marteldood van Joris. Hij wordt meestal voorgesteld als een jeugdige ridder in wapenrusting, met lans en zwaard, of met een standaard met een rood kruis versierd. Hij wordt vaak afgebeeld als ridder te paard, terwijl hij met een lans de draak doorsteekt. Soms ligt de overwonnen draak aan zijn voeten. De draak is gewoonlijk gevleugeld en geschubd, en heeft een gevorkte tong en een taps toelopende staart.

De meest bekende legende uit het leven van Joris, de strijd met de draak, werd pas in de elfde eeuw in zijn Vita opgenomen. Jacobus de Voragine besteedt maar liefst drie bladzijden aan het navertellen van de legende.

Ik citeer de verkorte versie:

Op zekere dag kwam Georgius, tribuun te Kappadocië, nabij de stad Silene in de provincie Libië. Kort bij deze stad leefde te midden van moerassen een vreselijke draak, die de omwonenden trachtten te sussen door hem dagelijks twee schapen als prooi te geven.

Tegen het meisje zei hij: 'Sla uw gordel om de hals van de draak, mijn kind, aarzel niet'. Dat deed zij, en de draak liep achter haar aan als een allerbraafst hondje.

In deze verrassend eenvoudige scuola hangen enkele van de mooiste schilderijen van Vittore Carpaccio, gemaakt op bestelling van de Slavische gemeenschap in Venetië. Rond 1420 had de stad de heerschappij in het gebied veroverd, waarna veel Schiavoni in Venetië kwamen wonen. Halverwege de vijftiende eeuw was de Slavische kolonie in Venetië aanzienlijk gegroeid, en kreeg ze toestemming van de overheid om een eigen broederschap, een scuola, te stichten.

De scuola werd in 1451 gebouwd en tussen 1502 en 1508 door Carpaccio gedecoreerd. Er is sinds de verbouwing van de scuola in 1551 weinig veranderd. De schilderijen van Carpaccio werden bij die gelegenheid van de eerste verdieping naar de begane grond gebracht, waar we ze nu nog kunnen bewonderen.

Op de drie wanden staan taferelen uit het leven van de patroonheiligen van de scuola, de drie Dalmatische heiligen: Joris, Trifonius en Hiëronymus, afgewisseld met scènes uit het leven van Christus. Elke episode uit het verhaal is weergegeven in levendige kleuren, met minutieuze details uit het eigentijdse leven in Venetië.

In de Scuola di San Giorgio degli Schiavoni in Venetië hangt de – naar mijn mening – fascinerendste uitbeelding van deze legende.

De punt van zijn lans is dwars door de kop van het monster gegaan. De prinses bidt om zijn overwinning. De overblijfselen van eerdere slachtoffers liggen verspreid op de grond. Duidelijk herkenbaar zijn de verscheurde lichamen van een jonge vrouw en een jonge man. Hagedissen, slangen, padden en aasgieren doen zich tegoed aan de menselijke resten.

Op het volgende doek, de Triomf van Joris, wordt het vervolg van het verhaal, afgebeeld.

Toen ze zo de stad binnen kwam wandelen, raakte het volk in paniek en vluchtte alle kanten op naar bergen en spelonken. Ze riepen: "Wee ons, nu zijn wij allemaal verloren." Maar Sint Joris zwaaide naar hen en riep: "Je hoeft niet bang te wezen, want God de Heer heeft mij naar u toe gestuurd om u van deze draak te verlossen. Je hoeft alleen maar in Christus te geloven en je allemaal te laten dopen. Alleen dan kan ik de draak verslaan."

Nadat hij het monster aan de gordel van de prinses had aangelijnd, waardoor het op miraculeuze wijze in bedwang werd gehouden, voerde Joris het de stad binnen en doodde het ten aanschouwen van koning, hovelingen en doodsbange burgers.

Toen lieten de koning en alle mensen zich dopen. de heilige Georgius trok zijn zwaard, doodde de draak en gaf orders hem de stad uit te slepen. Vier paar ossen trokken hem naar een groot veld buiten de stad.

Die dag werden er twintigduizend mensen gedoopt, kinderen en vrouwen niet meegerekend. de koning bood sint Georgius een enorme som geld aan, die hij niet wilde aannemen, maar aan de armen liet uitdelen. Daarna kuste hij de koning en ging weg.

Als dank voor de redding van de prinses laten de koning, de koningin, het prinsesje en de leden van de hofhouding zich dopen.

Ici commence la glorieuse vie monseigneur saint george lebenoit martyr.

Zo begint de levensbeschrijving van Joris in een uitzonderlijk luxueus manuscript met de Franse vertaling van de Legenda aurea in de Bibliothèque nationale de France in Parijs.

Ook zonder het opschrift is het voor de lezer duidelijk om welke heilige het gaat. Joris, een jonge ridder te paard, doorsteekt de kop van de draak met de punt van zijn lans. Naast hem staat de dankbare prinses. Een klassiek voorbeeld van the knight in his shining armour and the damsel in distress.

Het rode kruis op een wit veld werd overgenomen door de kruisvaarders toen Richard Leeuwenhart tijdens de Tweede Kruistocht zichzelf en zijn leger onder de bescherming van Sint-Joris stelde.

Sinds 1222 is Joris - Saint George - de patroonheilige van Engeland. De vlag van Engeland, Saint George’s Cross, bestaat uit het rode kruis van Sint-Joris op een wit veld. Deze vlag maakt deel uit van de Union Flag, de vlag van het Verenigd Koninkrijk. Meerdere Engelse koningen droegen de naam George.

Joris is de patroonheilige van Georgië, van Duitse ridderorden en van de Orde van de Kousenband.

In Nederland is Sint-Joris de beschermheilige van Ridderkerk en van Terborg. Zowel op het wapen van Ridderkerk als op het wapen van Terborg zijn Sint-Joris en de draak afgebeeld.

Joris is tevens patroon van gevangenen; van kruisvaarders, ridders, ruiters, cavaleristen, soldaten, krijgers, militairen, schutters; van zadelmakers, wapenmakers en wapenfabrikanten, en meer in het bijzonder van harnasmakers, blikslagers, smeden en kuipers; van mijnwerkers; van scouts, padvinders, verkenners en wandelaars; van boeren en herders; en van artiesten.

Zijn voorspraak wordt ingeroepen tegen de pest, lepra en melaatsheid, syfilis, allerhande huidziekten, ook bij paarden; en tegen oorziekten; bovendien wordt hij aangeroepen tegen oorlogsgevaar, beschimping en bespotting, en godsdiensthaat; tegen ongeluk, tegen een zware val en tegen alle kwaad en de macht van de satan in het algemeen; daarnaast nog voor mooi weer en om een nieuw huis in te zegenen.

Joris was een populaire heilige. Zijn afbeelding met bijpassend gebed komt in alle getijdenboeken voor. Uit de vele manuscripten in de Koninklijke Bibliotheek in den Haag heb ik dit piepkleine exemplaar gekozen. Het werd in Utrecht vervaardigd in het midden van de vijftiende eeuw.

In Limburg wordt gezegd dat het aspergeseizoen duurt van 23 april, het feest van Sint Joris, tot 24 juni, het feest van de Geboorte van Johannes de Doper. Dit jaar is het ( in ieder geval in Twente) eerder begonnen.