Lucia, Maagd en Martelares
13 december

Deze siciliaanse heldin is een van de velen, die de hoogste liefde tot Kristus stelden boven de aardse liefde, en daarom werden gedood door heidenen vol onbegrip. († 304)

Lucia komt van lux [licht]. Licht bezit namelijk schoonheid door zijn verschijning, want, zoals Ambrosius zegt, het is eigen aan het licht dat al zijn bekoorlijkheid gelegen is in de aanblik ervan. […] Of Lucia staat voor lucis via [weg van het licht].

De maagd Lucia week niet van de plaats waar zij was doorstoken en gaf pas de geest toen de priesters waren gekomen, haar het lichaam van de Heer hadden gegeven en alle aanwezigen de Heer met ‘Amen’ hadden geantwoord. Op diezelfde plaats werd zij begraven en werd een kerk gebouwd.

Zij stierf de marteldood in de tijd van Constantijn en Maxentius, omstreeks het jaar des Heren 300.

Lucia was een maagd van adellijke geboorte uit Syracuse. Toen zij hoorde hoe de faam van de heilige Agatha zich over heel Sicilië verbreidde, bezocht zij haar graf samen met haar moeder Eutychia, die al vier jaar aan een ongeneeslijke bloedvloeiing leed.

De drie episoden uit het leven van de heilige Lucia die hier zijn uitgebeeld door een anonieme schilder, tijdgenoot van Hans Memling, zijn gebaseerd op het relaas in de Legenda aurea. De paneelschildering bevindt zich in de Sint-Jacobskerk in Brugge.

Eerste tafereel: Uit dankbaarheid voor de genezing van de moeder van Lucia na een bedevaart naar het graf van de heilige Agatha (zie 5 februari) , besloten beiden hun bezittingen te verkopen en het geld aan de armen uit te delen.

Tweede tafereel: Maar toen alles was verkocht en uitgedeeld onder de armen, sleurde haar verloofde haar voor de stadhouder Pasachius en zei dat zij een christen was en handelde tegen de wetten van de keizer. [...] Ik zal u naar een bordeel laten brengen. Daar zult u verkracht worden en de Heilige Geest verliezen.

Ondergebracht worden in een bordeel was, voor een christenvrouw, die bovendien maagd wilde blijven, wel het afschuwelijkste wat denkbaar was.

Derde tafereel: Toen liet Paschasius bordeelhouders komen en zei tegen hen: nodig het hele volk bij haar uit en laat haar zo lang misbruiken tot men haar dood komt melden. Maar toen ze haar mee wilden sleuren, maakte de Heilge Geest haar zo zwaar, dat ze haar niet van haar plaats konden krijgen aldus Jacobus de Voragine.

De schilder heeft de Heilige Geest afgebeeld boven het hoofd van Lucia. Zij is de enige met een gouden nimbus, teken van haar heiligheid.

Het vervolg van het verhaal wordt op dit drieluik niet afgebeeld: Paschasius gaf de opdracht haar met urine te overgieten. men had hem verteld dat het een probaat middel was om hekserijen uit te schakelen. Maar toen er ook op deze manier geen beweging in haar te krijgen was, gaf hij ten einde raad orders een groot vuur rondom haar aan te steken en pek, hars en kokende olie over haar uit te gieten. Zonder resultaat.

De Voragine vervolgt: Toen de vrienden van Paschanius zagen dat hij ten einde raad was, staken zij haar een zwaard in de keel.

Er zijn twee legenden die vertellen waarom Lucia wordt afgebeeld met een schaaltje met daarin haar ogen. In de ene versie werden haar ogen uitgerukt tijdens haar marteling, of de meest populaire variant: ze rukte zelf haar ogen uit om onaantrekkelijk te worden voor haar aanbidder.

Beide versies komen in de Legenda aureaen in heiligenlevens ouder dan de veertiende eeuw niet voor en zijn daarom waarschijnlijk een latere toevoeging.

Lucia toont haar bekendste attribuut, haar ogen, op verschillende manieren: gelegen op een schaal, op haar open hand of op de bodem van een kelk, geprikt op de punt van een dolk of aan een spies geregen.

Op de ietwat lugubere voorstelling van Beccafumi in Siena kijken de ogen op de schaal de beschouwer aan. Om aan te geven dat het om een legende gaat, is Lucia nog in het bezit van haar eigen ogen. In haar rechterhand houdt ze de dolk waarmee ze is omgebracht.

Soms – zoals op dit paneel van Francesco del Cossa - zitten de ogen als bloemen aan een steeltje. In haar rechterhand houdt Lucia de martelaarspalm.

Hier zien we Lucia op wat ik 'de mooiste Bellini van de wereld' noem, een altaarstuk met een zogenaamde Sacra conversazione ( een ietwat misleidende titel voor de voorstelling van de Madonna omringd door heiligen) van Giovanni Bellini in de kerk van San Zaccaria in Venetië.

De andere heiligen, Petrus met zijn sleutel en zijn boek, Sint Catharina met de martelaarspalm en het gebroken wiel, en Hiëronymus, de geleerde die de Bijbel in het Latijn vertaalde en die Bellini daarom lezend in zijn boek heeft voorgesteld, komen aan de orde op respectievelijk 29 juni, 25 november en 30 september.

In haar linkerhand houdt Lucia de martelaarspalm, in haar rechterhand een glazen schaaltje met daarin haar ogen. Gombrich beschrijft haar in Eeuwige Schoonheid als de heilige Lucia met haar dromerige glimlach.

Op folio 147 verso in het Getijdenboek van Maria van Gelre staan drie heiligen van wie de feestdag gevierd wordt in december. Links staat Maria met het kleine Christuskind op haar arm. Het bijbehorende feest is Maria’s onbevlekte ontvangenis op 8 december. In het midden staat Nicolaas van Myra, wiens feestdag op 6 december wordt gevierd.

Rechts staat Lucia van Syracuse. Haar feestdag is op 13 december. Nadat zij meerdere moordpogingen had overleefd, stierf zij op zeer jonge leeftijd door een dolksteek in haar keel. Vreemd dat zij hier met een zwaard staat afgebeeld.

In manuscripten wordt Lucia meestal voorgesteld met een zwaard door haar hals. Een mooi voorbeeld is folio 86 recto in dit eenvoudige gebedenboekje in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Het werd in de tweede helft van de vijftiende eeuw vervaardigd in het bisdom Luik.

Op folio 278 verso in het met grisailletekeningen rijkversierde Getijdenboek van Filips de Goede wordt de scène met de ossen afgebeeld. Het zwaard wordt niet in haar hals gestoken maar in haar rug. Het is dwars door haar heen gegaan, maar zoals het een ware heilige betaamt, vertoont Lucia geen spoor van pijn. Zoals we lazen bij de Voragine heeft de brandstapel, die rechts wordt afgebeeld, geen enkel effect gehad.

Dezelfde scène, Lucia die door vier ossen wordt voortgesleept wordt afgebeeld in een Prentenbijbel uit het eind van de twaalfde eeuw in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. De letterlijk onverzettelijke heilige leest rustig een boek. De miniaturist heeft de brandstapel weggelaten.

Lucia is de patrones van blinden en slechtzienden, boeren, elektriciens, kleermakers, opticiens en portiers, en enigszins curieus, van prostituees die spijt hebben.

Haar hulp wordt ingeroepen tegen nekpijn, keelpijn, bloedingen, dysenterie en vooral bij slechtziendheid en andere oogkwalen.

De verering van Lucia kende in de middeleeuwen een grote bloei, omdat 13 december vóór de kalenderhervorming van paus Gregorius VIII (1582) samenviel met de winterzonnewende en met alle gebruiken die daarmee samenhingen.

Ook nu nog is Luciadag in Zweden een wijdverbreid feest van het licht. Op de ochtend van 13 december brengt de oudste dochter, gehuld in een wit gewaad en getooid met een kaarsenkrans op het hoofd, haar ouders Luciabroodjes en koffie op bed.

Volgens Anite Haverkamp, educatief medewerker van het Catharijneconvent, staat sinds de verbreiding van het Zweedse woonwarenhuis IKEA in Nederland, dit feest weer op de Nederlandse kalender.

14