Het iconografisch thema van Christus op de koude steen is een innovatie van de laatmiddeleeuwse kunst. In de Revelationes van Birgitta van Zweden en in de Meditationes van pseudo-Bonaventura wordt verteld hoe Jezus ontkleed wordt en hoe de beulen het kruis voorbereiden. Waarschijnlijk is men zo op het idee gekomen op Jezus te laten neerzitten in afwachting dat de voorbereidselen van de kruisiging klaar zouden zijn.

Het beeld van de Christus op de Koude Steen zou ontstaan zijn in de Moderne Devotie, de beweging van Geert Grote en Thomas a Kempis. Christus met geboeide handen, eenzaam rustend op een rotsblok, verlaten door iedereen. In eenzaamheid wacht hij op zijn aanstaande kruisiging. De wat wonderlijke naam, op de Koude Steen, gaat terug op de Vita Christi van de veertiende-eeuwse auteur Ludolf van Saksen: O lieve heere hoe jammerlyck sadt gy opten kouden steen, beevender van grote koude ende pynen.

Deze aandoenlijke voorstelling met het klaarmaken van het kruis in het Getijdenboek van Catharina van Kleef, is te beschouwen als een improvisatie op het devotiethema van Christus op de koude steen. Jezus is voorgesteld in afwachting van de kruisiging, eenzaam en verlaten, verzonken in zijn smart. De sporen van de geseling zijn duidelijk zichtbaar.

De dwarsbalk van het kruis wordt vastgespijkerd. Dat cruce en hadde gheen hout boven op gaende, mar hadde een form thau, staat in de Meditationes. Rechts op de voorgrond wordt in de lange balk een gat geboord voor de spijkers. Maria en Johannes kijken toe – van Johannes is alleen de aureool zichtbaar. Op de lange balk ligt de lijfrok, die zonder naad was, aan een stuk geweven van bovenaf.

Juan de Flandes heeft de voorstelling tot de essentie teruggebracht. Juan de Flandes (Jan van Vlaanderen) , afkomstig uit de Bourgondische Nederlanden, was een van de voornaamste vertegenwoordigers van de Renaissance in Spanje. In 1496 ging hij naar Spanje om om hofschilder te worden van koningin Isabella van Castilië.

Een van de mooiste sculpturen uit de Vlaamse kunstcollectie, vervaardigd in Mechelen aan het begin van de zestiende eeuw, bevindt zich in de Sint-Pieterskerk in Leuven.

Eveneens afkomstig uit Mechelen is dit aandoenlijke beeldje in het Catharijneconvent in Utrecht. Aan de voeten van Jezus liggen de dobbelstenen waarmee de soldaten zullen bepalen aan wie van hen het naadloze bovenkleed toekomt.

Volgens de overlevering toonde men in de Heilige-Grafkerk te Jeruzalem deze steen waarop Christus door zijn beulen was neergezet verbeydende die doorboringhe des cruycen ten spotte ende ten lachtere van hen allen. Het thema blijft tot in de zeventiende eeuw populair.

22